Bệnh sán lá phổi do loài sán hình bầu dục, to bằng hạt cà phê (bằng hạt lạc nhỏ) ký sinh trong phổi hoặc màng phổi, thuộc giống Paragonimus gây nên. Là một loại ký sinh trùng thuộc thuộc lớp sán lá (Trematoda), ngành phụ sán dẹt (Plathelminthes) và nằm trong ngành đa bào Metazoa.

Trên thế giới có khoảng 40 loài sán lá phổi, trong đó trên 10 loài gây bệnh cho người, chủ yếu là loài Paragonimus westermani, còn ở Việt Nam là loài P. heterotremus. Sán lá phổi tạo nên những ổ áp xe bằng đầu ngón tay và gây ho ra máu hoặc tràn dịch màng phổi. Biểu hiện ở bệnh nhân sán lá phổi: Những người ho kéo dài, từng đợt ho ra máu hoặc đờm nâu đen, gỉ sắt hoặc tràn dịch màng phổi, thường không sốt, ít suy sụp, đã từng ăn cua ở khe suối đá chưa nấu chín (cua nướng)  hoặc ở trong vùng có cua đá, thường gặp ở trẻ em. Đôi khi sán lá phổi ký sinh ở nơi khác như phúc mạc, dưới da, tinh hoàn, đặc biệt ở não gây các triệu chứng về thần kinh như co giật, động kinh, nhức đầu, liệt...

Ở Việt Nam, ca bệnh sán lá phổi đầu tiên đã được tác giả Monzel phát hiện tại Châu Đốc - An Giang năm 1906, sau đó tác giả Salomon và Leveu phát hiện sán lá phổi tại một số tỉnh miền trung. Đến năm 1993 từ 1 ca bệnh nhi được Viện SRKST-Côn trùng Trung ương chẩn đoán là Sán lá phổi, đã phát hiện ra ổ bệnh sán lá phổi tại Sìn Hồ, Lai Châu với 17 ca. Và từ đó đến nay đã có nhiều nghiên cứu về sán, trong đó có sán lá phổi. Từ nghiên cứu của các nhà khoa học, năm 2004 Bộ Y tế đã ban hành ban hành Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh sán lá gan nhỏ, sán lá phổi, sán dây và bệnh ấu trùng sán lợn. Cho đến năm 2013, theo thông báo của Viện sốt rét ký sinh trùng – côn trùng Trung ương, hiện bệnh sán lá phổi đã được phát hiện ở 10 tỉnh trong toàn quốc, song chưa có ở Điện Biên.

Nhân hai trường hợp nhiễm sán lá phổi ở phổi được phát hiện và điều trị khỏi tại Bệnh viện lao và bệnh phổi, chúng tôi trân trọng gửi tới cộng đồng một số khuyến cáo về đường lây truyền, biểu hiện bệnh và cách phòng, chống.

Sán lá phổi được Kerbert tìm ra vào năm 1878 trên hổ và được Ringer tìm ra năm 1879 trên người qua mổ tử thi và được Manson tìm thấy trứng sán lá phổi trong đờm bệnh nhân năm 1880. Sau đó nhiều tác giả đã phát hiện và nghiên cứu bệnh sán lá phổi ở nhiều nước trên thế giới. Năm 1995 WHO thông báo sán lá phổi có ở 39 nước trên thế giới với trên 22 triệu người nhiễm, trong đó nhiều nhất ở Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên, Cameroon, Ecuado và Peru.

Trong chu kỳ sống của sán lá phổi, chúng phát triển qua vật chủ trung gian là ốc và tôm, cua nước ngọt. Có tới 53 loài trong 21 giống tôm cua và 40 loài ốc nước ngọt là vật chủ trung gian của sán lá phổi.

Chu trình phát triển của sán lá phổi: Sán trưởng thành ký sinh và đẻ trứng trong các phế nang của phổi. Sán lá phổi đẻ trứng, trứng theo đờm xuống họng ra ngoài môi trường hoặc theo phân khi nuốt đờm. Trứng rơi xuống nước, nở ra ấu trùng lông (miracidium), chui vào ốc phát triển thành ấu trùng đuôi (cercaria), ấu trùng đuôi rời ốc chui vào tôm cua nước ngọt tạo nang ở tổ chức và phủ tạng (ấu trùng nang-metacercaria). Khi con người hay súc vật ăn phải tôm, cua có ấu trùng sán lá phổi chưa nấu chín, ấu trùng sán vào dạ dày và ruột (ấu trùng thoát nang ở tá tràng), xuyên qua thành ống tiêu hoá vào ổ bụng rồi xuyên qua cơ hoành và màng phổi vào nhu mô phổi rồi làm tổ ở đó, một số ít cư trú tại tim, phúc mạc, gan, thận, dưới da, ruột, não.

     

Hình 1: Hình ảnh Cua đá

            A. Khe suối từ núi đá                                       B. Cua đá                     C. Ấu trùng nang

Bệnh xảy ra ở người, không tự khỏi nếu không được chẩn đoán và điều trị đặc hiệu. Sán có thể gây thương tổn hoại tử, với các triệu chứng lâm sàng như ổ áp xe. Sán lá phổi có tuổi thọ trung bình 10 – 15 năm.

 

Hình 2. ảnh Sán lá phổi trưởng thành và trứng

Các triệu chứng chính của nhiễm sán lá phổi, giai đoạn này có thể kéo dài tới 10 năm:

Lâm sàng: Ho máu tái diễn là triệu chứng hay gặp nhất trong giai đoạn này. Điển hình thì chất đờm có màu sô-cô-la (gỉ sắt), bao gồm hỗn hợp máu, tế bào viêm và trứng sán phóng ra khi nang bao quanh sán trưởng thành vỡ vào tiểu phế quản. Bệnh nhân có thể khó chịu nhưng nói chung không sốt. Người gầy sút, kém ăn … và ho máu tái diễn các lần sau nếu không được phát hiện và điều trị.

Cận lâm sàng: Bạch cầu ái toan tăng hoặc không tăng; X quang phổi: có thể thấy một hay nhiều vị trí khu trú sán trong nang hay đường hầm trên phim X quang; CT phổi có thể gặp là: Tổn thương mờ hình vòng do sự sáng tương đối của các thành phần trong nang sán; Có thể thấy tràn dịch màng phổi. Những biểu hiện X quang phổi đó có thể bị qui nhầm cho lao. Xét nghiệm đờm, dịch màng phổi, dịch màng bụng, dịch não tuỷ, phân có trứng sán lá phổi.

Tiền sử: Bệnh nhân sống trong vùng có cua đá, nhất là trẻ em. Bệnh nhân đã từng bắt cua đá nướng để ăn.

Cả hai bệnh nhân được chúng tôi phát hiện và điều trị khỏi này đều là dân tộc ít người, sống ở vùng sâu, vùng xa. Khi đến khám bệnh đều có triệu chứng ho ra máu tái diễn nhiều lần dùng kháng sinh thông thường không đỡ, đau tức ngực; không sốt, da xanh. Qua khai thác tiền sử, cả 2 bệnh nhân đều bắt cua ở khe suối đá nướng để ăn trong khi đi làm nương rẫy. Vì nướng nên cua thường chưa được chín kỹ và trứng sán còn sống đã thâm nhập vào cơ thể qua đường ruột, xuyên cơ hoành và lên phổi, màng phổi gây bệnh. Đây là nguồn truyền nhiễm duy nhất gây bệnh Sán lá phổi ở phổi của 2 bệnh nhân trên.

Như vậy, khi người bệnh có các triệu chứng liên quan đến ho ra máu tái phát nhiều lần, hoặc ho khạc đờm màu gỉ sắt kèm đau tức ngực, tiền sử đã từng ăn cua đá chưa được nấu chín, cần được đến các cơ sở y tế khám để loại trừ sán lá phổi. Vì bệnh sán lá phổi chỉ điều trị trong 2 ngày bằng thuốc đặc hiệu bệnh nhân sẽ khỏi hoàn toàn. Nhưng khi chẩn đoán nhầm bệnh khác thì bệnh nhân phải điều trị trong thời gian dài, hoặc có thể nhiều năm mà vẫn không khỏi bệnh mà còn gây nhiều thiệt hại cho bệnh nhân và xã hội;

Đây là bệnh rất dễ phòng ngừa, cụ thể: Phát hiện và điều trị triệt để đồng thời quản lý tốt nguồn phát tán mầm bệnh từ người bệnh (đờm, phân); Thực hiện tốt việc đảm bảo vệ sinh trong ăn uống (ăn, uống chín), nhất là những nơi có thói quen ăn gỏi và các hải sản sống cần phải được tuyên truyền rộng rãi trong nhân dân nhằm loại bỏ thói quen ăn uống không hợp vệ sinh. Khi bắt được cua đá cần phải nấu chín mới ăn.        

               

                                                          a                                                                          b

Hình 7: Dịch màng phổi và Trứng sán lá phổi của bệnh nhân Sùng Thị S (13T)

                                    a.  Dịch màng phổi;                 b. Trứng Sán lá phổi

Đỗ Quang Hải


Đánh giá:

lượt đánh giá: , trung bình:



°
 Liên kết website
Thống kê: 112.586
Online: 9